Class 10 Sanskrit Chapter 8 – सूक्तयः | Full NCERT Solutions, Grammar, & Exam Prep

सूक्तयः (Suktayah) from शेमुषी भाग-2 is a collection of timeless Sanskrit proverbs that reflect moral values, wisdom, and ideal conduct. These verses are short, powerful, and perfect for both board exam prep and life lessons.

पाठ परिचय (Chapter Summary)

This chapter features ethical maxims that highlight virtues like knowledge, humility, speech discipline, and wise decision-making. Each सूक्ति is a standalone gem, ideal for memorization and interpretation. The verses are inspired by the Tamil classic तिरुक्कुरल, composed by तिरुवल्लुवर, and emphasize Dharma, Artha, and Kama.

प्रश्न 1: एकवाक्ये उत्तरं लिखत

क्रम	प्रश्न	उत्तर
(क)	पिता पुत्रम् बाल्ये किं यच्छति?	पिता पुत्राय बाल्ये विद्याधनं यच्छति।
(ख)	विमूढः कीदृशं वाचं परित्यजति?	विमूढः अपक्वं वाचं परित्यजति।
(ग)	अस्मिन् लोके कः एव चक्षुष्मान् प्रकीर्तितः?	अस्मिन् लोके विद्वान् एव चक्षुष्मान् प्रकीर्तितः।
(घ)	प्राणेश्वरः कः रक्षायाः?	प्राणेश्वरः आत्मा रक्षायाः।
(ङ)	आत्मनः श्रेयः इच्छन् नरः कीदृशं कर्म न कुर्यात्?	आत्मनः श्रेयः इच्छन् नरः अपथ्यं कर्म न कुर्यात्।
(च)	वाचं का भवति?	वाचं सुसुखं भवति।

प्रश्न 2: समास निर्माण

क्रम	स्थूलपद	समासपदम्	समासनाम
(क)	संसारं विहाय ज्ञानप्राप्तिः	संसारविरक्तज्ञानप्राप्तिः	कर्मधारय
(ख)	जनकं सुतात् शोकं निवारयन् दीयते	शोकनिवारकजनकः	बहुव्रीहिः
(ग)	तत्वशास्त्रं विवेकः न प्राप्नोति	अविवेकीतत्त्वशास्त्रज्ञः	द्विगु
(घ)	धर्मज्ञानं लोके परिशीलनं प्राप्नोति	धर्मज्ञपरिशीलकः	तत्पुरुष
(ङ)	आत्मकल्याणम् इच्छति सः	आत्मकल्याणकामः	बहुव्रीहिः
(च)	परमार्थं अन्विष्य न कुर्यात्	परमार्थान्वेषणवर्जितः	नञ् तत्पुरुषः

प्रश्न 3: पाठानुसार रिक्तस्थान पूर्ति

क्रम	रिक्त स्थान पूर्ति
(क)	पिता पुत्राय बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति। अथ पिता किं तपः तेपे इत्युच्यते: कृतज्ञता।
(ख)	येन वाचि चित्ते च अवक्रता यथा प्रीणाति तस्य तस्यार्थिनः: येन नृणां समत्वं भवेत्, सः महात्मा इति।
(ग)	यः आत्मानं श्रेयः इच्छति सुसुखं च इच्छति, पथ्यं: अर्हति कर्म कविभिः च न वर्जयेत्।

प्रश्न 4: श्लोक संख्या-3 पर आधारित प्रश्न

क्रम	प्रश्न	उत्तर
(क)	धर्मप्रदा वाणी का लज्जते?	धर्मप्रदा वाणी असत्ये लज्जते।
(ख)	मूर्खः पुरुषः का वाणीं वदति?	मूर्खः पुरुषः अमधुरा वाणीं वदति।
(ग)	धर्मप्रदा: कोऽईं फलं खादति?	धर्मप्रदा: पुरुषः सत्यं मधुरं फलं खादति।

प्रश्न 5: मञ्जूषा प्रयोग – वाक्य में विकल्प भरना

क्रम	वाक्य	उत्तर
(क)	विद्यालयं गच्छति।	सः विद्यालयं गच्छति।
(ख)	अहम् प्रथमः ध्यः।	अहम् प्रथमः पाठः पठामि।
(ग)	पिता वाचि च अन्नदानं एव समर्पय।	पिता वाचि च अन्नदानं एव समर्पयति।

प्रश्न 6 (अ): विलोम शब्द

शब्द	विलोम शब्द
पदम्	अपपदम्
विमुक्तिः	मन्दिः
कान्तः	अकान्तः
दूरदृष्टता	दृष्टिपात
आलस्यम्	हठीमन
पक्षपात	गौणता

प्रश्न 6 (ब): समानार्थक शब्द

शब्द	समानार्थक शब्द
प्रभातम्	प्रातःकालः
श्रेयः	कल्याणम्
तितिक्षा	सहनशीलता
सभा	परिषद्
सन्ध्या	सायंकालः
मुमुक्षु	मोक्षकामः

प्रश्न 7: समासपद और समासनाम

विग्रहः	समासपदम्	समासनाम
तत्त्वस्य निर्णयः	तत्त्वनिर्णयः	षष्ठी तत्पुरुषः
वाचि रतः	वाचिरतः	सप्तमी तत्पुरुषः
धर्मं प्रदर्शयति इति	धर्मप्रदर्शकः	उपपद तत्पुरुषः
न कालः	अकालः	नञ् तत्पुरुषः
नयनं तस्य	तस्य नयनम्	षष्ठी तत्पुरुषः
महान् आत्मा यः	महात्मा	बहुव्रीहिः
विमुक्तः इति यः	विमुक्तः	बहुव्रीहिः

Extra Exam Preparation Questions

These are bonus questions designed to help students score higher:

सूक्तियों का भावार्थ लिखिए (2–3 lines each):

• “वाचि चित्ते च अवक्रता”
• “सत्यं मधुरं च वाणी”

निम्नलिखित शब्दों का समास विग्रह कीजिए:

• धर्मज्ञः
• आत्मकल्याणकामः
• महात्मा

शुद्ध वाक्य बनाइए:

• विमूढः अपक्वं वाचं वदति।
• आत्मा रक्षायाः प्राणेश्वरः अस्ति।

शब्द रूप और धातु रूप अभ्यास:

• “पिता” शब्द का रूप (पुल्लिंग, एकवचन)
• “यच्छति” धातु का लकार, काल, पुरुष

निष्कर्ष (Conclusion)

Chapter 8 – सूक्तयः is more than just exam material; it’s a guide to living wisely. For CBSE Class 10 Sanskrit board prep, focus on clarity, grammar, and interpretation. These proverbs are ideal for short answers, MCQs, and value-based questions.

With this complete resource, students can confidently tackle all textbook questions, grammar exercises, and vocabulary challenges. Perfect for worksheets, blogs, and social media academic posts.