मातुराज्ञा गरीयसी संस्कृत कक्षा 12 भास्वती का दूसरा अध्याय है। इस पाठ में माता की आज्ञा को सर्वोपरि बताया गया है और छात्रों को अनुशासन, भक्ति और जीवन‑मूल्यों की शिक्षा दी जाती है। हम यहाँ इस अध्याय के सभी प्रश्नोत्तर, कः – के प्रति अभ्यास, और महत्वपूर्ण सारांश को सरल भाषा में प्रस्तुत कर रहे
- एकशरीररक्षिता का रक्षितव्या? ➡ उत्तर: पृथिवी
- शरीरे कः प्रह्रतिः? ➡ उत्तर: अरिः
- स्वजनः कत्र प्रह्रतिः? ➡ उत्तर: श्रोत्रे
- कैकेय्या: भरतं केन समः आसीत्? ➡ उत्तर: रामेण
- कः मातुः परिवारं श्रुत्वा न इच्छति? ➡ उत्तर: भरतः
- केन लोके युवाविरहितं कर्तुं निर्णयः कृतः? ➡ उत्तर: दशरथेन
- प्रतिमानाटकस्य रचयिता कः? ➡ उत्तर: भासः
३. रेखाङ्कित पदों पर प्रश्न निर्माण
(क) मया एकाकिना गन्तव्यम्। ➡ प्रश्न: कस्मिन् गन्तव्यम्?
(ख) दोषेषु बाह्मज अनुज भरतः हन्यते। ➡ प्रश्न: कः हन्यते?
(ग) ज्ञाना हस्तेन एव विराजितः। ➡ प्रश्न: कस्मिन् हस्तेन विराजितः?
(घ) पार्थस्य वनगमननिमित्तं भविष्यति। ➡ प्रश्न: कस्य वनगमननिमित्तं भविष्यति?
(ङ) श्रोत्रे अरिः प्रहरति। ➡ प्रश्न: कत्र अरिः प्रहरति?
4. अभोलिखितविषये सम्बद्धं कः के प्रति क्रियायां इति लिखत–
एकशार्दूलसिंहया पृथिवी रक्षितया।
➡ कः क्रियायां? एकशार्दूलसिंहः ➡ के प्रति क्रियायां? पृथिवी
अस्मदुपहृतानि स्वामिनोऽपि स्वामिन्युपभुज्यन्तेऽपि।
➡ कः क्रियायां? स्वामिनी ➡ के प्रति क्रियायां? स्वामिनः
नष्टधर्मविभागे नास्ति राष्ट्रं प्रजानाम्
- कः क्रियायां? → धर्मविभागः (नष्टः)
- के प्रति क्रियायां? → प्रजाः (राष्ट्रं न प्राप्नुवन्ति)
शौर्येण योषितां संवीर्यं भूषितं च
- कः क्रियायां? → शौर्यम्
- के प्रति क्रियायां? → योषिताः (संवीर्यं भूषितम्)
न यशसां योऽधिकारिणः
- कः क्रियायां? → यः (व्यक्ति)
- के प्रति क्रियायां? → यशः (अधिकारः न अस्ति)
पाण्डवेषु देवताः प्राणान् किमर्थे
- कः क्रियायां? → देवताः
- के प्रति क्रियायां? → पाण्डवाः (प्राणान् स्थापयन्ति)
यथार्थं सख्यं स्त्रैणं गत्ये न मन्यते
- कः क्रियायां? → सख्यम् (स्त्रैणम्)
- के प्रति क्रियायां? → गत्ये (यथार्थं न मन्यते)
5. पाठ्यांशित ‘रामस्य’ ‘लक्षणस्य’ च चारित्रिक‑वैशिष्ट्यं हिन्दी/अंग्रेजी/संस्कृतभाषया लिखत।
➡ उत्तर:
- रामस्य – धर्मनिष्ठः, सत्यप्रियः, आज्ञापालकः।
- लक्ष्मणस्य – भ्रातृभक्तः, साहसी, क्रोधी, पराक्रमी।
6. पाठात् चिल् अव्ययपदानि लिखत।
➡ उत्तर: नु, एव, च, अपि, हि
7. अनेकेषां पदेषु प्रवृत्ति‑प्रत्ययेण युक्तम् कृदन्तं लिखत।
➡ उत्तर:
- परिवारः → परिवार्यते
- सकरुणम् → करुण्यते
- रतिकरः → रतिं करोति
- बालकः → बाल्यते
- मृदुकः → मृदु भवति
- श्रीमद् → श्रियं मदति
- गार्गी → गार्गस्य अपत्यम्
- धर्मिष्ठः → धर्मे स्थितः
8. अनेकेषां पदानां संस्कृत‑नवव्यये प्रयोगः।
➡ उत्तर:
- शरीरं → शरीरेण
- प्रह्लादः → प्रह्लादेन
- धर्मः → धर्मेण
- अनिलः → अनिलेन
- अग्निः → अग्निना
- प्रजापतिः → प्रजापतिना
- सत्यं → सत्येन
- देवांशः → देवांशेन
- एषः → एषेण
- केशवः → केशवेन
9. अनेकेषां पदानां स्वभावतः भावार्थं लिखत।
➡ उत्तर:
- शरीरिणः → शरीरं यस्य सः।
- धर्मिष्ठः → धर्मे स्थितः।
- एषः → इदं सः।
- यत्रेण ममः → मम योगः।
10. अनेकेषां पदानां स्वभावतः करणीयः।
➡ उत्तर:
- शरीरं → शरीरिणः
- प्रह्लादः → प्रह्लादिनः
- धर्मः → धार्मिकः
- अनिलः → अनिलिनः
- अग्निः → आग्नेयः
- प्रजापतिः → प्रजापत्यः
- जोनकः → जोनक्यः
- एषः → एष्यः
- केशवः → कैशवः
- किंकरः → किंकरी
- हरिः → हारिकः
- रघुकुलभूषणः → राघवः
