बालकोतुकम् नाटक उत्तररामचरितम् का एक अत्यंत हृदयस्पर्शी प्रसंग है। महान कवि भवभूति ने इसमें भगवान राम के पुत्र लव और कुश के बाल्यकाल का चित्रण किया है। ऋषि वाल्मीकि के आश्रम में पले‑बढ़े इन बालकों ने वेद, शास्त्र और संगीत का गहन अध्ययन किया। जब उन्होंने रामायण के श्लोक गाना प्रारम्भ किया, तो उनकी मधुर वाणी और भावपूर्ण प्रस्तुति ने उपस्थित जनसमूह को भावविभोर कर दिया। स्वयं भगवान राम भी इन श्लोकों को सुनकर गहरे भावों में डूब गए। यह प्रसंग केवल साहित्यिक सौंदर्य ही नहीं, बल्कि भक्ति, करुणा और पारिवारिक स्नेह का अद्भुत संगम है।
🚀 Crack IIT-JEE with Expert Mentorship
Join structured preparation, doubt solving sessions, test series and expert guidance for JEE success.
📚 Get JEE Guidance Nowप्रश्नोत्तर (लाइन‑बाय‑लाइन)
Class 12th Sanskrit Chapter 3 question answer
प्रश्न 1. संस्कृतेन उत्तरं दीयताम्
‘उत्तररामचरितम्’ इति नाटकस्य रचयिता कः?
👉 उत्तरम् – भवभूति:।
नेपथ्ये कोलाहलं श्रुत्वा जनकः किं कथयति?
👉 उत्तरम् – जनकः आह – “अये! शिष्यायाम्यायन इत्यखिलं कोलाहलम्।”
लवः रामभ्रं कथमुपसृतिः?
👉 उत्तरम् – लवः आह – “रामभ्रातस्य एष दारः अस्माकं लोचने शीतलयति।”
वटद्रः अश्वं कथं वर्णयन्ति?
👉 उत्तरम् – वटवः आह – “अश्वः धूलिं वहति, खुरैः शब्दं करोति।”
लवः कथं जानाति यत् अयम् आश्वारोहीकः अश्वः?
👉 उत्तरम् – लवः आह – “ननु मूर्खः! पतितमेव युवाभ्यां तल्लकाण्डम्।”
राजपुरुषस्य तीक्ष्णतरा आयुधश्रेणयः किं न सहन्ते?
👉 उत्तरम् – राजपुरुषस्य तीक्ष्णतरा आयुधश्रेणयः शिशोः वाचं न सहन्ते।
प्रश्न 2. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणम्
अश्वमेध इति नाम श्रियाणां महान् उत्कर्षानकः।
👉 प्रश्नः – कस्य नाम अश्वमेधः?
हे वटवः! लोहेः अभिभ्रतः उपनयत एनम् अश्मम्।
👉 प्रश्नः – कः लोहेः अभिभ्रतः एनम् अश्मम् उपनयत?
रामभ्रातस्य एष दारः अस्माकं लोचने शीतलयति।
👉 प्रश्नः – कस्य दारः लोचने शीतलयति?
उत्प्रेक्षेः मम मनः पारिल्प्तं धावति।
👉 प्रश्नः – कस्य उत्प्रेक्षेः मनः धावति?
अतिजवेन दूरं गतः सः चपलः दृष्ट्यते।
👉 प्रश्नः – कः अतिजवेन दूरं गतः?
विक्रमशिरसां आध्याक्ष्रयः कुमारः तर्जन्यति।
👉 प्रश्नः – कः विक्रमशिरसां आध्याक्ष्रयः?
निपुणं निष्क्रियमाणः लवः मुखचन्द्रेण सीताया संबद्रेव।
👉 प्रश्नः – कः मुखचन्द्रेण सीताया संबद्रेव?
प्रश्न 3. हिन्दीभाषया समसद्व्याख्या
सर्वक्षयपरिभावी महान् उत्तर्कर्णकः।
👉 जो सबका नाश करने वाला है, वह महान् उत्तर्कर्णक है।
किं व्याख्यानत्रं जाति स पुनर्द्वैधैहि यामः।
👉 कौन‑सा व्याख्यान उत्पन्न हुआ है, जिसे हम पुनः द्वैध रूप से जाते हैं।
सुलभसौख्यमिदानीं बालत्वं भवति।
👉 अब बाल्यावस्था में सुख सहज ही प्राप्त होता है।
झरिति कुत्रते दृष्टः कोऽयं दूषोमूलाजन्म?
👉 यह दूषित मूल से उत्पन्न कौन है, जो झरते हुए देखा गया है?
प्रश्न 4. कथनानि कः कं प्रति
अस्ति ते माता? स्मरसि वा ताम्?
👉 कौसल्या → लवम्
दृष्ट्वा न केवलमुत्सुकः मनोऽथोऽपि मे पूरितः।
👉 जनकः → कौसल्याम्
वत्सायाश्च समूहेऽस्मि च शिशावस्मि स्मरिष्यन्तोऽप्यन्ये।
👉 लवः → कौसल्याम्
सोऽयमधुना स्वामिभिः स्वयं प्रत्याक्षीकृतः।
👉 बटवः → लवम्
इदानीं यत्नतो भूत्वा प्रेषयामहे तावत्पालयमानं दीर्घायुर्भव।
👉 कौसल्या → अरुन्धतीम्
धिक् चपल! किमुत्सववाणसि।
👉 पुरुषः → बटवम्
प्रश्न 5. रिक्तस्थान पूर्ति
क एष … रामभद्रस्य मृगदलितेर्वीरकोडिस्माकं लोचने …
👉 उत्तरम् – शीतलयति / शोभते
एष … मे सम्मोहनीस्थमपि मनः हरति।
👉 उत्तरम् – बालः
… ! इजतोऽसि तावदेहि।
👉 उत्तरम् – हे कुमार!
‘अश्वखोडस्य’ … नाम पशुसामान्ये सांज्ञामिकं च पठ्यते।
👉 उत्तरम् – नाम
युध्माभर्पितं तक्षकाणं … एष हि।
👉 उत्तरम् – रक्षितः
एष वो लवस्य … प्रणामपथ्यः।
👉 उत्तरम् – हस्तेन
🩺 Preparing for NEET?
Get expert guidance, study material, mock tests and personalized mentorship for NEET success.
📞 Talk to NEET Expertप्रश्न 6. समस्तपदानि रचना
विचये शिशिरः → शिशिरविचयः (तत्पुरुषः) अवयवकान्तस्य शकलः → अवयवकान्तशकलः (तत्पुरुषः) दीर्घां ग्रीवां यस्य सः → दीर्घग्रीवः (बहुव्रीहिः) मुखम एव पुण्डरीकम् → मुखपुण्डरीकम् (कर्मधारयः) पुण्यं चासौ अनुभवः → पुण्यानुभवः (द्वन्द्वः) न स्वकीलितम् → अस्वकीलितम् (नञ्‑तत्पुरुषः)
प्रश्न 7. पारिभाषिकशब्द मेलम्
नेपथ्य → पर्दे के पीछे आत्मानम् → अपने मन में प्रकाशम् → प्रकटरूप में निःस्पृ → गर्व के साथ उत्सङ्गं गृहीत्वा → गोद में बिठाकर प्रविष्ट्य → प्रवेश करके समग्रम् → देखकर स्वमात्म → अपने मन में
प्रश्न 8. लवस्य चारित्रिकवैशिष्ट्यं
लवः धर्मनिष्ठः, सत्यप्रियः, वीरः, बुद्धिमान् च आसीत्।
👉 लव धर्मपरायण, सत्यप्रिय, वीर और बुद्धिमान था।
प्रश्न 9. छन्दोनिर्देशः
महीनाम्मात्स्यसिनु विनयाशीरशो मौर्धमणुणा।
👉 अनुष्टुप् छन्दः
वत्सायाच्छ रघुःस्य च शिशावारिस्समभ्यज्यते।
👉 अनुष्टुप् छन्दः
पराच्यपुङ्लं वहति विपुलं तच्च धुनोतिजस्रम्।
👉 विपुला अनुष्टुप् छन्दः
प्रश्न 10. उपमालङ्कार उदाहरणम्
रामस्य मुखं चन्द्रवत् शोभते।
👉 राम का मुख चन्द्र के समान शोभायमान है।
🇮🇳 Dreaming of Joining NDA?
Get complete NDA preparation support, strategy, notes and mentorship from experienced faculty.
🎯 Start NDA PreparationConclusion
बालकोतुकम् हमें यह सिखाता है कि सच्ची शिक्षा केवल ज्ञान का अर्जन नहीं, बल्कि भावनाओं और संस्कारों का संचार भी है। लव‑कुश की मधुर वाणी ने न केवल राम को भावुक किया, बल्कि यह भी दिखाया कि बाल्यावस्था में संस्कार और शिक्षा का कितना गहरा प्रभाव पड़ता है। इस प्रसंग के माध्यम से भवभूति ने यह संदेश दिया कि भक्ति और संस्कृति से जुड़ा साहित्य समाज को भावनात्मक रूप से समृद्ध करता है।



