Class 10 Sanskrit Chapter 4 Question Answer - Convex Classes
Class 10 Sanskrit Chapter 4 Question Answer
Home 9 question or answer 9 Class 10 Sanskrit Chapter 4 Question Answer

Class 10 Sanskrit Chapter 4 Question Answer

by | Aug 23, 2025 | 0 comments

परिचय | Introduction (SEO Optimized)

जननी तुल्यवत्सला कक्षा 10 संस्कृत पाठ 4 है, जो महाभारत के वनपर्व से लिया गया है। यह पाठ माँ की करुणा, ममता और संवेदनशीलता को दर्शाता है। NCERT के अनुसार यह अध्याय परीक्षा में अत्यंत महत्वपूर्ण है, क्योंकि इसमें भावनात्मक गहराई के साथ-साथ व्याकरणिक अभ्यास भी सम्मिलित है।

class 10th whatspp channel for free
class 10th whatspp channel for free

इस ब्लॉग में आपको मिलेगा:

✅ सभी 7 प्रश्नों के उत्तर (NCERT आधारित)

✅ संस्कृत और हिन्दी अनुवाद

✅ परीक्षा उपयोगी प्रश्न

✅ FAQs और नैतिक संदेश

✅ SEO Keywords और CTA

पाठ सारांश | class 10 sanskrit chapter 4 question answer

एक कृषक दो वृषभों से खेत जोत रहा था। उनमें से एक दुर्बल था, जो बार-बार गिर रहा था। यह दृश्य देखकर गायों की माता सुरभि को अत्यंत दुःख हुआ और वह रोने लगी। इन्द्र ने कारण पूछा तो सुरभि ने बताया कि वह अपने दुर्बल पुत्र की पीड़ा देखकर दुखी है। इन्द्र ने उसकी पीड़ा दूर करने के लिए वर्षा कर दी।

सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्नोत्तर | NCERT Questions

प्रश्न 1: एकपदेन उत्तरं लिखत

(उत्तर एक शब्द में)

प्रश्नउत्तर
वृषभः दीनः इति जानन्नपि कः तं नुद्यमानः आसीत्?कृषकः
वृषभः कुत्र पपात?क्षेत्रे
दुर्बले सुते कस्याः अधिका कृपा भवति?मातुः
कयोः एकः शरीरेण दुर्बलः आसीत्?बलीवर्दयोः
चण्डवातेन मेघरवैः सह कः समजायत?प्रवर्षः
free notes for class 10th
free notes for class 10th

प्रश्न 2: संस्कृत में उत्तर दीजिए

(पूर्ण वाक्य में)

प्रश्नउत्तर
कृषकः किं करोति स्म?कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं करोति स्म।
माता सुरभिः किमर्थम् अश्रूणि मुञ्चति स्म?भूमौ पतिते स्वपुत्रं दृष्ट्वा माता सुरभिः अश्रूणि मुञ्चति स्म।
सुरभिः इन्द्रस्य प्रश्नस्य किमुत्तरं ददाति?सा स्वपुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा रोदिति इति।
मातुः अधिका कृपा कस्मिन् भवति?दीने पुत्रे।
इन्द्रः दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं किं कृतवान्?इन्द्रः अतिवृष्टिं कृतवान्।
जननी कीदृशी भवति?जननी तुल्यवत्सला भवति।
पाठेऽस्मिन् कयोः संवादः विद्यते?इन्द्रस्य सुरभेः च संवादः।

प्रश्न 3: समानार्थक शब्द मिलाइए

‘क’ स्तम्भ‘ख’ स्तम्भ
कृच्छ्रेणकाठिन्येन
चक्षुर्ध्याम्नेत्राभ्याम्
जवेनद्रुतगत्या
इन्द्रःवासवः
पुत्राःसुताः
शीघ्रम्अचिरम्
बलीवर्दःवृषभः

प्रश्न 4: स्थूलपदाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

वाक्यप्रश्न
सः कृच्छ्रेण भारम् उद्वहति।सः कथम् भारम् उद्वहति?
सुराधिपः ताम् अपृच्छत्।कः ताम् अपृच्छत्?
अयम् अन्येभ्यः दुर्बलः।अयम् केभ्यः दुर्बलः?
धेनूनाम् माता सुरभिः आसीत्।कस्याम् माता सुरभिः आसीत्?
सहस्राधिकेषु पुत्रेषु सत्स्वपि सा दु:खी आसीत्।कतिषु पुत्रेषु सत्स्वपि सा दु:खी आसीत्?

प्रश्न 5: वाक्य पूर्ण कीजिए

अपूर्ण वाक्यपूर्ण वाक्य
कृषकः क्षेत्रकर्षणं करोति स्म।कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं करोति स्म।
भूमौ पतितं दृष्ट्वाभूमौ पतितं स्वपुत्रं दृष्ट्वा सुरभिः अश्रूणि मुञ्चति स्म।
इन्द्रः अतिवृष्टिंइन्द्रः अतिवृष्टिं कृत्वा कृषकस्य कर्म विरामं कृतवान्।

प्रश्न 6: संस्कृत वाक्य का हिन्दी अनुवाद

संस्कृत वाक्यहिन्दी अनुवाद
जननी तुल्यवत्सला भवति।माँ के समान स्नेह करने वाली कोई नहीं होती।
इन्द्रः सुरभिं अपृच्छत्।इन्द्र ने सुरभि से पूछा।
सा स्वपुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा रोदिति।वह अपने पुत्र की दीनता देखकर रोती है।

प्रश्न 7: हिन्दी वाक्य का संस्कृत अनुवाद

हिन्दी वाक्यसंस्कृत अनुवाद
माँ अपने पुत्र के दुःख को देखकर रोती है।जननी स्वपुत्रस्य दुःखं दृष्ट्वा रोदिति।
इन्द्र ने वर्षा की।इन्द्रः अतिवृष्टिं कृतवान्।
कृषक खेत जोत रहा था।कृषकः क्षेत्रकर्षणं करोति स्म।
class 10th mathmatcs notes
class 10th mathmatcs notes

FAQs | अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

Q1: जननी तुल्यवत्सला किस ग्रंथ से लिया गया है?

👉 महाभारत के वनपर्व से।

Q2: पाठ में कौन-कौन पात्र हैं?

👉 कृषक, दुर्बल वृषभ, सुरभि, इन्द्र।

Q3: पाठ का नैतिक संदेश क्या है?

👉 माँ का प्रेम निःस्वार्थ होता है, विशेष रूप से दुर्बल के प्रति।

Q4: इन्द्र ने क्या किया?

👉 इन्द्र ने वर्षा करके वृषभ की पीड़ा दूर की।

Q5: पाठ में संवाद किसके बीच हुआ?

👉 इन्द्र और सुरभि के बीच।

नैतिक संदेश | Moral Insight

यह पाठ हमें सिखाता है कि माँ का प्रेम केवल शक्तिशाली के लिए नहीं होता, बल्कि वह दुर्बल और पीड़ित के लिए विशेष रूप से संवेदनशील होती है। यह करुणा, सहानुभूति और संवेदनशीलता का प्रतीक है।

Conclusion

जननी तुल्यवत्सला केवल एक संस्कृत पाठ नहीं, बल्कि एक भावनात्मक अनुभव है जो हमें माँ के निःस्वार्थ प्रेम की गहराई से परिचित कराता है। Convex Classes Jaipur द्वारा प्रस्तुत यह सम्पूर्ण समाधान छात्रों को परीक्षा में सफलता दिलाने के साथ-साथ नैतिक शिक्षा भी प्रदान करता है।

Convex Classes Jaipur

Convex Classes Jaipur में हम छात्रों को NCERT आधारित सम्पूर्ण सामग्री सरल भाषा में प्रदान करते हैं। 👉 अन्य अध्यायों के लिएConvex Classes Jaipurब्लॉग पर जाएँ। ✍️ कोई प्रश्न हो तो कमेंट करें — हम उत्तर देने के लिए सदैव तत्पर हैं।

Class 10 Sanskrit Chapter 3 Question Answer

Class 11th Biology Chapter 2 Question Answer

Class 11th Biology Chapter 1 Question Answer

Difference Between JEE Main and JEE Advanced | Complete Guide for Students

Search

Recent Blogs