📜 श्लोक-वार हिंदी अनुवाद – भूकम्पविभीषिका
नवमः पाठः — भूकम्पविभीषिका (शेमुषी भाग-2, कक्षा 10) — सम्पूर्ण पाठ का हिन्दी अनुवाद
पाठ-परिचय
प्रस्तुत पाठ हमारे वातावरण में सम्भाव्य प्रकोपों में से एक — भूकम्प की भीषणता को प्रकट करता है। प्रकृति में उत्पन्न आपदाएँ भयंकर प्रलय उत्पन्न करके मानव-जीवन को संत्रस्त करती हैं। इस पाठ में विशेष रूप से 2001 के गुजरात-भुज भूकम्प और 2005 के कश्मीर-पाकिस्तान भूकम्प का वर्णन किया गया है, साथ ही भूकम्प के वैज्ञानिक कारणों और बचाव के उपायों पर भी विचार किया गया है।
मूल पाठ एवं हिन्दी अनुवाद
मूल: अयं पाठः अस्माकं वातावरणे सम्भाव्यमानप्रकोपेषु अन्यतमां भूकम्पस्य विभीषिकां द्योतयति।
हिन्दी अर्थ: यह पाठ हमारे वातावरण में सम्भावित प्रकोपों में से एक — भूकम्प की भीषणता को प्रकट करता है।
मूल: प्रकृतौ जायमानाः आपदः भयावहप्रलयं समुत्पाद्य मानवजीवनं संत्रासयन्ति, ताभिः प्राणिनां सुखमयं जीवनं दुःखमयं सञ्जायते।
हिन्दी अर्थ: प्रकृति में उत्पन्न होने वाली आपदाएँ भयंकर प्रलय उत्पन्न करके मानव-जीवन को त्रस्त कर देती हैं, उनसे प्राणियों का सुखमय जीवन दुखमय हो जाता है।
Want to Score Better in Class 10?
Get expert guidance, structured classes, regular tests and personalised support from Convex Classes.
💬 Talk to a Counsellor Class 10 • Expert Faculty • Regular Tests • Doubt Supportमूल: एतासु प्रमुखाः सन्ति — झञ्झावातः, भूकम्पनम्, जलोपप्लवः, अतिवृष्टिः, अनावृष्टिः, शिलास्खलनम्, भूविदारणम्, ज्वालामुखस्फोटः इत्यादयः।
हिन्दी अर्थ: इनमें प्रमुख हैं — आँधी, भूकम्प, बाढ़, अतिवृष्टि, अनावृष्टि (सूखा), भूस्खलन, भूमि का फटना, ज्वालामुखी विस्फोट आदि।
मूल: अत्र पाठे भूकम्पविषये चिन्तनं विहितं यत् आपत्काले विपन्नतां त्यक्त्वा साहसेन यत्नं कुर्मः चेत् दारुणविभीषिकातः संरक्षिता भवामः।
हिन्दी अर्थ: इस पाठ में भूकम्प के विषय में यह विचार प्रस्तुत किया गया है कि आपत्काल में घबराहट छोड़कर यदि हम साहसपूर्वक प्रयास करें, तो भयंकर विभीषिका से सुरक्षित रह सकते हैं।
मूल: एकोत्तरद्विसहस्रतमे ख्रीष्टाब्दे (2001 ईस्वीये वर्षे) गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि यदा समग्रमपि भारतराष्ट्रं नृत्य-गीतवादित्राणाम् उल्लासे मग्नमासीत् तदाकस्मादेव गुर्जर-राज्यं पर्याकुलं, विपर्यस्तम्, क्रन्दनविकलं विपन्नञ्च जातम्।
हिन्दी अर्थ: सन् 2001 ई. में गणतन्त्र दिवस के पर्व पर जब सम्पूर्ण भारत राष्ट्र नृत्य-गीत-वाद्य के उल्लास में डूबा हुआ था, तभी अचानक ही गुजरात राज्य चारों ओर से व्याकुल, अस्त-व्यस्त, रुदन से भरा हुआ और संकटग्रस्त हो गया।
मूल: भूकम्पस्य दारुणविभीषिका समस्तमपि गुर्जरक्षेत्रं विशेषेण च कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती।
हिन्दी अर्थ: भूकम्प की भयंकर विभीषिका ने सम्पूर्ण गुजरात क्षेत्र को, और विशेष रूप से कच्छ जनपद को विनाश के अवशेषों में बदल दिया।
मूल: भूकम्पस्य केन्द्रभूतं भुजनगरं तु मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्।
हिन्दी अर्थ: भूकम्प का केन्द्र-स्थल भुज नगर तो मिट्टी के खिलौने के समान टुकड़े-टुकड़े हो गया।
मूल: बहुभूमानि भवनानि क्षणेनैव धराशायीनि जातानि।
हिन्दी अर्थ: बहुमंज़िले भवन क्षण भर में ही ज़मीन पर गिर पड़े।
मूल: उत्खाता विद्युद्दीपस्तम्भाः। विशीर्णाः गृहसोपानमार्गाः। फालद्वये विभक्ता भूमिः।
हिन्दी अर्थ: बिजली के खम्भे उखड़ गए। घरों की सीढ़ियों के रास्ते बिखर गए। धरती दो हिस्सों में बँट गई।
मूल: भूमिगर्भादुपरि निस्सरन्तीभिः दुर्वार-जलधाराभिः महाप्लावनदृश्यम् उपस्थितम्।
हिन्दी अर्थ: धरती के गर्भ से ऊपर निकलती हुई प्रबल जलधाराओं से भयंकर बाढ़ जैसा दृश्य उपस्थित हो गया।
Looking for Class 10 Notes?
Get guidance on important topics, revision material, exam preparation and study resources for your Class 10 journey.
मूल: सहस्रमिताः प्राणिनस्तु क्षणेनैव मृताः।
हिन्दी अर्थ: हज़ारों प्राणी तो क्षण भर में ही मृत्यु को प्राप्त हो गए।
मूल: ध्वस्तभवनेषु सम्पीडिताः सहस्रशोऽन्ये सहायतार्थं करुणकरुणं क्रन्दन्ति स्म।
हिन्दी अर्थ: टूटे हुए भवनों के मलबे में दबे हुए हज़ारों अन्य लोग सहायता के लिए करुणा भरी पुकार लगा रहे थे।
मूल: हा दैव! क्षुत्क्षामकण्ठाः मृतप्रायाः केचन शिशवस्तु ईश्वरकृपया एव द्वित्राणि दिनानि जीवनं धारितवन्तः।
हिन्दी अर्थ: हाय दुर्भाग्य! भूख से दुर्बल कण्ठ वाले, मरणासन्न कुछ बालक तो केवल ईश्वर की कृपा से ही दो-तीन दिन तक जीवित रह पाए।
मूल: इयमासीत् भैरवविभीषिका कच्छ-भूकम्पस्य।
हिन्दी अर्थ: यह थी कच्छ के भूकम्प की भयंकर विभीषिका।
मूल: पञ्चोत्तर-द्विसहस्रतमे ख्रीष्टाब्दे (2005 ईस्वीये वर्षे) अपि कश्मीर-प्रान्ते पाकिस्तान-देशे च धराया: महत्कम्पनं जातम्।
हिन्दी अर्थ: सन् 2005 ई. में भी कश्मीर प्रान्त और पाकिस्तान देश में धरती का भारी कम्पन हुआ।
मूल: यस्मात्कारणात् लक्षपरिमिताः जनाः अकालकालं कवलिताः।
हिन्दी अर्थ: जिस कारण से लगभग एक लाख लोग असमय ही काल के गाल में समा गए।
मूल: पृथ्वी कस्मात्प्रकम्पते इति विषये वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे विद्यमानाः बृहत्यः पाषाण-शिलाः यदा संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति तदा जायते भीषणं संस्खलनम्, संस्खलनजन्यं कम्पनञ्च।
हिन्दी अर्थ: पृथ्वी क्यों काँपती है, इस विषय में वैज्ञानिक बताते हैं कि पृथ्वी के भीतरी भाग में स्थित बड़ी-बड़ी चट्टानें जब आपस में रगड़ खाकर टूटती हैं, तब भीषण हलचल होती है, और उससे उत्पन्न कम्पन होता है।
मूल: तदैव भयावहकम्पनं धराया: उपरितलमप्यागत्य महाकम्पनं जनयति येन महाविनाशदृश्यं समुत्पद्यते।
हिन्दी अर्थ: तभी वह भयंकर कम्पन धरती के ऊपरी तल तक पहुँचकर बड़ा कम्पन उत्पन्न कर देता है, जिससे महाविनाश का दृश्य उत्पन्न हो जाता है।
मूल: ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायत इति कथयन्ति भूकम्पविशेषज्ञाः।
हिन्दी अर्थ: ज्वालामुखी पर्वतों के विस्फोट से भी भूकम्प होता है — ऐसा भूकम्प-विशेषज्ञ कहते हैं।
मूल: पृथिव्याः गर्भे विद्यमानोऽग्निर्यदा खनिजमृत्तिकाशिलादिसञ्चयं क्वथयति तदा तत्सर्वमेव लावारसताम् उपेत्य दुर्वारगत्या धरां पर्वतं वा विदार्य बहिर्निष्क्रामति।
हिन्दी अर्थ: पृथ्वी के गर्भ में स्थित आग जब खनिज, मिट्टी, चट्टान आदि के समूह को उबालती है, तब वह सब पिघलकर लावा बन जाता है और तेज़ी से धरती या पर्वत को फाड़कर बाहर निकल आता है।
मूल: धूमभस्माव्रुतं जायते तदा गगनम्।
हिन्दी अर्थ: तब आकाश धुएँ और राख से ढक जाता है।
मूल: सेल्सियश-ताप-मात्राया अष्टशताङ्कुतामुपगतोऽयं लावारसो यदा नदीवेगेन प्रवहति तदा पार्श्वस्थग्रामा नगराणि वा तदुदरे क्षणेनैव समाविशन्ति।
हिन्दी अर्थ: सेल्सियस पैमाने पर लगभग आठ सौ डिग्री तापमान वाला यह लावा जब नदी की गति से बहता है, तब आस-पास के गाँव या नगर उसके भीतर क्षण भर में ही समा जाते हैं।
Exams Are Coming. Are You Ready?
Revise important concepts, strengthen weak topics and prepare smarter with a focused Class 10 crash course.
मूल: निहन्यन्ते च विवशाः प्राणिनः। ज्वालामुद्गिरन्त एते पर्वता अपि भीषणं भूकम्पं जनयन्ति।
हिन्दी अर्थ: असहाय प्राणी मारे जाते हैं। ज्वाला उगलते हुए ये पर्वत भी भयंकर भूकम्प उत्पन्न कर देते हैं।
मूल: यद्यपि दैवः प्रकोपो भूकम्पो नाम, तस्योपशमनस्य न कोऽपि स्थिरोपायो दृश्यते।
हिन्दी अर्थ: यद्यपि भूकम्प एक दैवी प्रकोप है, तथापि उसे शान्त करने का कोई स्थायी उपाय दिखाई नहीं देता।
मूल: प्रकृतिसमक्षमद्यापि विज्ञानगर्वितो मानवः वामनकल्प एव, तथापि भूकम्परहस्यज्ञाः कथयन्ति यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्।
हिन्दी अर्थ: प्रकृति के सामने आज भी विज्ञान पर गर्व करने वाला मनुष्य एक बौने के समान ही है, फिर भी भूकम्प के रहस्य जानने वाले विशेषज्ञ कहते हैं कि बहुमंज़िले भवनों का निर्माण नहीं करना चाहिए।
मूल: तटबन्धं निर्माय बृहन्मात्रं नदीजलमपि नैकस्मिन् स्थले पुञ्जीकरणीयम् अन्यथा असन्तुलनवशाद् भूकम्पस्सम्भवति।
हिन्दी अर्थ: बाँध बनाकर बहुत अधिक नदी के जल को भी एक ही स्थान पर इकट्ठा नहीं करना चाहिए, अन्यथा असन्तुलन के कारण भूकम्प होने की सम्भावना रहती है।
मूल: वस्तुतः शान्तानि एव पञ्चतत्त्वानि क्षितिजलपावकसमीरगगनानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते। अशान्तानि खलु तान्येव महाविनाशम् उपस्थापयन्ति।
हिन्दी अर्थ: वास्तव में शान्त रहने पर ही पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश — ये पाँचों तत्त्व धरती के कल्याण और सुरक्षा के लिए सहायक होते हैं। अशान्त होने पर वही तत्त्व महाविनाश उत्पन्न कर देते हैं।
पाठ का सार (एक पंक्ति में)
यह पाठ 2001 के गुजरात-भुज भूकम्प और 2005 के कश्मीर-पाकिस्तान भूकम्प की भयावहता का वर्णन करते हुए भूकम्प के वैज्ञानिक कारणों (शिलाओं का संघर्षण, ज्वालामुखी विस्फोट आदि) को स्पष्ट करता है और यह सन्देश देता है कि प्रकृति के पाँचों तत्त्वों में सन्तुलन बनाए रखकर तथा सावधानीपूर्वक भवन-निर्माण करके भूकम्प जैसी आपदाओं से बचा जा सकता है।
Notes prepared by Convex Classes, Jaipur | www.convexclasses.in | WhatsApp: 8290601516
🧠 Convex Classes Jaipur में हम प्रत्येक संस्कृत पाठ को सरल, अर्थपूर्ण और परीक्षा-केंद्रित रूप में प्रस्तुत करते हैं—ताकि छात्र केवल अंक ही नहीं, समझ भी पाएं।
Class 10th Sanskrit Chapter 8 Hindi Translation
class 10th hindi chapter 2 question answer
class 10 hindi साखी question answer



