कक्षा 9 संस्कृत – पाठ 9: पर्यावरणम् | सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर सहित
पाठ परिचय: ‘पर्यावरणम्’ पाठ में प्रकृति के संरक्षण, मानव की भूमिका, और पर्यावरणीय संतुलन की आवश्यकता को संस्कृत भाषा में प्रभावशाली ढंग से प्रस्तुत किया गया है। यह अध्याय विद्यार्थियों को न केवल भाषा कौशल में दक्ष बनाता है, बल्कि उन्हें पर्यावरण के प्रति जागरूक भी करता है।
📘 अभ्यास प्रश्नोत्तर
प्रश्न 1: एकपदेन उत्तरं लिखत
(क) मानवः कुत्र सुरक्षितः तिष्ठति?
👉 उत्तरम्: पर्यावरणकुक्षौ
(ख) सुरक्षितं पर्यावरणं कुत्र उपलभ्यते स्म?
👉 उत्तरम्: वने
(ग) आर्षवचनं किमस्ति?
👉 उत्तरम्: धर्मो रक्षति रक्षितः
(घ) पर्यावरणमपि कस्य अङ्गमिति ऋषयः प्रतिपादितवन्तः?
👉 उत्तरम्: धर्मस्य
(ङ) लोकरक्षा कया सम्भवति?
👉 उत्तरम्: प्रकृतिरक्षया
(च) अजातशिशुः कुत्र सुरक्षितः तिष्ठति?
👉 उत्तरम्: मातृगर्भे
(छ) प्रकृतिः केषां संरक्षणाय यतते?
👉 उत्तरम्: प्राणिनाम्
प्रश्न 2: अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत
(क) प्रकृतेः प्रमुखतत्त्वानि कानि सन्ति?
👉 उत्तरम्: पृथिवी, जलं, तेजः, वायुः, आकाशः च प्रकृतेः प्रमुखतत्त्वानि सन्ति।
(ख) स्वार्थान्धः मानवः किं करोति?
👉 उत्तरम्: स्वार्थान्धः मानवः पर्यावरणं नाशयति।
(ग) पर्यावरणे विकृते जाते किं भवति?
👉 उत्तरम्: पर्यावरणे विकृते जाते विविधाः रोगाः भीषणसमस्याः च जायन्ते।
(घ) अस्माभिः पर्यावरणस्य रक्षा कथं करणीया?
👉 उत्तरम्: वृक्षारोपणं कृत्वा, जलप्रदूषणं वर्जयित्वा, ध्वनिप्रदूषणं न कृत्वा च अस्माभिः पर्यावरणस्य रक्षा करणीया।
(ङ) लोकरक्षा कथं संभवति?
👉 उत्तरम्: प्रकृतिरक्षया एव लोकरक्षा संभवति।
(च) परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यं किं किं ददाति?
👉 उत्तरम्: परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यं जीवनसुखं, सद्विचारं, सत्यसङ्कल्पं, माङ्गलिकसामग्रीं च ददाति।
प्रश्न 3: स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(क) वनवृक्षाः निर्विवेकं छिद्यन्ते।
👉 प्रश्नम्: के निर्विवेकं छिद्यन्ते?
(ख) वृक्षकर्तनात् शुद्धवायुः न प्राप्यते।
👉 प्रश्नम्: कस्मात् शुद्धवायुः न प्राप्यते?
(ग) प्रकृतिः जीवनसुखं प्रददाति।
👉 प्रश्नम्: प्रकृतिः किं प्रददाति?
(घ) अजातशिशुः मातृगर्भे सुरक्षितः तिष्ठति।
👉 प्रश्नम्: अजातशिशुः कुत्र सुरक्षितः तिष्ठति?
(ङ) पर्यावरणरक्षणं धर्मस्य अङ्गम् अस्ति।
👉 प्रश्नम्: पर्यावरणरक्षणं कस्य अङ्गम् अस्ति?
प्रश्न 4: उदाहरणमनुसृत्य पदरचनां कुरुत
(क) यथा – जले चरन्ति इति – जलचराः
👉 स्थले चरन्ति इति – स्थलचराः
👉 निशायां चरन्ति इति – निशाचराः
👉 व्योम्नि चरन्ति इति – व्योमचराः
👉 गिरौ चरन्ति इति – गिरिचराः
👉 भूमौ चरन्ति इति – भूचराः
(ख) यथा – न पेयम् इति – अपेयम्
👉 न वृष्टि इति – अवृष्टि
👉 न सुखम् इति – असुखम्
👉 न भावः इति – अभावः
👉 न पूर्णः इति – अपूर्णः
📘 प्रश्न 5: विनम् प्रत्ययेन शब्दनिर्माणम्
(क) प्र + गम् + विनम् = प्रगति:
(ख) दृश् + विनम् = दृष्टि:
(ग) गम् + विनम् = गति:
(घ) मन् + विनम् = मति:
(ङ) शम् + विनम् = शान्ति:
(च) भज् + विनम् = भक्ति:
(छ) जन् + विनम् = जाति: (ज)
नौ + विनम् = नीति:
प्रश्न 6: वाक्यरचना एवं रूपपरिवर्तनम्
दत्तं वाक्यम्: स्वार्थेऽपि मानवः अधः पर्यावरणं नाशयति। 👉 बहुवचनरूपेण — स्वार्थेऽपि मानवाः अधः पर्यावरणं नाशयन्ति।
प्रश्नोत्तरम्:
(क) सन्ततस्य मानवस्य मङ्गलः कुतः?
👉 उत्तरम्: पर्यावरणरक्षणात्।
(ख) मानवाः पर्यावरणकृते सुसंहिताः भवन्ति।
👉 एकवचनरूपेण — मानवः पर्यावरणकृते सुसंहितः भवति।
(ग) वनषष्ठाः: निर्बन्धं छिनन्ति।
👉 एकवचनरूपेण — वनषष्ठः निर्बन्धं छिनत्ति।
(घ) गिरिश्रृङ्गैः: निर्मलं जलं प्रक्षिपन्ति।
👉 द्विवचनरूपेण — गिरिश्रृङ्गाभ्याम् निर्मलं जलं प्रक्षिपतः।
(ङ) सारितं निर्मलं जलं प्रक्षिपन्ति।
👉 बहुवचनरूपेण — सारितानि निर्मलं जलं प्रक्षिपन्ति।
पर्यावरणरक्षणाय भवन्तः किं कुर्वन्ति?” (What do people do for environmental protection?)
उत्तरम् – पञ्च वाक्यानि:
(क) अहं विषमवस्तूनां नदीनां मध्ये न प्रक्षिपामि।
(ख) अहं प्लास्टिकवस्तूनां उपयोगं न्यूनं करोमि।
(ग) अहं वृक्षारोपणं प्रति प्रतिदिनं प्रयत्नं करोमि।
(घ) अहं ध्वनिप्रदूषणं न करिष्यामि।
(ङ) अहं स्वच्छतायै जनान् जागरूकान् करोमि।
प्रश्न 7: उपसर्ग एवं मूल शब्द पृथक्करता लिखना
| शब्द | उपसर्ग | मूल शब्द |
|---|---|---|
| प्रभावी | प्र | भावी |
| उपलब्ध्य | उप | लब्धि |
| निवर्तन | नि | वर्तन |
| समृद्धि | सम | ऋद्धि |
| वितरण | वि | तारण |
| सम्पन्नता | सम | पन्नता |
| प्रतिरोध | प्रति | रोध |
| प्रतिभाषित | प्रति | भाषित |
प्रश्न 7 (अ): समासपदानां विग्रहं लिखत
(i) पद्मपुष्पे – पद्मानि च पुष्पाणि च
(ii) लतापक्षौ – लतायाः पक्षौ च
(iii) पशुपक्षिणौ – पशुः च पक्षी च
(iv) कीटपतङ्गौ – कीटः च पतङ्गः च
निष्कर्ष
यह पाठ विद्यार्थियों को संस्कृत भाषा की गहराई के साथ-साथ पर्यावरणीय चेतना भी प्रदान करता है। सभी प्रश्नों के उत्तर सरल, स्पष्ट और परीक्षा की दृष्टि से अत्यंत उपयोगी हैं। नियमित अभ्यास और पाठ की समझ से विद्यार्थी इस अध्याय में श्रेष्ठ प्रदर्शन कर सकते हैं।
