भाग २ : अभ्यास प्रश्नोत्तराणि (सभी अभ्यास प्रश्नों के उत्तर)
प्रश्न १ — पूर्ण वाक्य में उत्तर (पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत)
(क) कृतकबुद्धिः का अस्ति?
यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते। (हिन्दी: जिसके द्वारा निर्जीव यंत्र मानव-बुद्धि की तरह कार्य करते हैं, उसे वैज्ञानिक कृत्रिम बुद्धि मानते हैं।)
(ख) अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान्?
अध्यापकः चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल-मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि इत्यादीनि उदाहरणानि उक्तवान्। (हिन्दी: अध्यापक ने चैट-जीपीटी, सिरी, एलेक्सा, गूगल मानचित्र, जेमिनि, मेटा-AI, परप्लेक्सिटि आदि उदाहरण बताए।)
(ग) यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः (Machine Learning), गहनाधिगमः (Deep Learning) चेति विधिना यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति। (हिन्दी: तकनीकी विशेषज्ञ मशीन-लर्निंग और डीप-लर्निंग विधि से यंत्रों को प्रशिक्षित करते हैं।)
(घ) ‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति?
‘डेटासेट्’ इति यन्त्राणां पाठशाला अस्ति, यत्र कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति। (हिन्दी: ‘डेटासेट’ यंत्रों की पाठशाला है, जिससे कृत्रिम बुद्धि का यंत्र डेटा के माध्यम से सीखता है।)
(ङ) कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
कृतकबुद्धिः शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे, मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च भूरिशः प्रयुज्यते। (हिन्दी: कृत्रिम बुद्धि शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, संचार, वित्त, कला-संगीत तथा मनोरंजन आदि क्षेत्रों में बहुत उपयोग होती है।)
(च) शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति?
दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैटबोट्, भाषानुवादोपकरणानि च यत्र तत्र प्रयुज्यन्ते। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति। (हिन्दी: दीक्षा, स्वयम्, सबके लिए कृत्रिम बुद्धि, पी.एम.-ई-विद्या, शंका-निवारण के लिए चैटबॉट, भाषा-अनुवाद उपकरण आदि जगह-जगह उपयोग होते हैं। इनकी सहायता से छात्र शिक्षकों की अनुपस्थिति में भी स्वयं पढ़ सकते हैं।)
(छ) यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति?
यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते। (हिन्दी: जब प्रशिक्षण-डेटा पक्षपातपूर्ण होता है, तब निष्कर्ष भी पक्षपातपूर्ण होते हैं। इस दोष को ‘पूर्वग्रह’ कहा जाता है।)
(ज) कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति?
कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन विभिन्नप्रकारकाः साइबर-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति। तथा ‘डीप्-फेक्’ इति नाम्ना मिथ्याचित्र-दृश्य-ध्वनि-निर्माणस्य समस्या अपि उद्भवति। (हिन्दी: कृत्रिम बुद्धि के दुरुपयोग से विभिन्न प्रकार के साइबर-अपराध समाजों और देशों में फैलते हैं। साथ ही ‘डीप-फेक’ नामक झूठे चित्र, दृश्य और ध्वनि बनाने की समस्या भी उत्पन्न होती है।)
(झ) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः?
अस्य अर्थः अस्ति यत् कृतकबुद्धिः मनुष्याय सहायिका, मित्रवत् उपकरणं भवितुम् अर्हति, किन्तु सा मनुष्यस्य नियन्त्रिका, स्वामिनी वा न भवितुम् अर्हति। मनुष्येण एव कृतकबुद्धेः उपयोगः विवेकपूर्वकं नियन्त्रितव्यः। (हिन्दी: इसका अर्थ है कि कृत्रिम बुद्धि मनुष्य की सहायक, मित्र जैसा उपकरण बननी चाहिए, परन्तु वह मनुष्य पर नियंत्रण करने वाली स्वामी नहीं बननी चाहिए। मनुष्य को ही कृत्रिम बुद्धि के उपयोग पर विवेकपूर्ण नियंत्रण रखना चाहिए।)
प्रश्न २ — मेलनम् (स्तम्भ अ का स्तम्भ ब से मिलान)
| स्तम्भः अ | स्तम्भः ब | उत्तर |
|---|---|---|
| (क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) | ४. संवादयन्त्रम् | (क) → ४ |
| (ख) डीप्-फेक् (Deepfake) | ७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् | (ख) → ७ |
| (ग) शिक्षकः | १. नैतिकतायाः शिक्षां करोति | (ग) → १ |
| (घ) एलेक्सा (Alexa) | ६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च | (घ) → ६ |
| (ङ) डेटासेट् (Dataset) | ९. यन्त्रपाठशालायाः नाम | (ङ) → ९ |
| (च) दीक्षा (DIKSHA) | २. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली | (च) → २ |
| (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) | १०. अपराधशमनाय प्रयोगः | (छ) → १० |
| (ज) गूगल मानचित्रं (Google Maps) | ३. पथनिर्देशनं करोति | (ज) → ३ |
| (झ) पूर्वग्रहः | ५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम् | (झ) → ५ |
| (ञ) डॅल्-ई (DALL-E) | ८. चित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगः | (ञ) → ८ |
प्रश्न ३ — रिक्तस्थान पूर्ति (मञ्जूषा से उचित शब्द चुनकर)
(क) यन्त्राणां शिक्षणाय डेटासेट् नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
(ख) चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि कृतकबुद्धिः इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
(ग) यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः सम्वादयन्त्रम् इति उच्यते।
(घ) यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि पूर्वाग्रहः करोति।
(ङ) शिक्षकः सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
(च) कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणम् प्राप्नुवन्ति।
(छ) मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः डीप्-फेक् इति कथ्यते।
(ज) ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च कृषिक्षेत्रे भवति।
(झ) यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि नैतिकता हानिं प्राप्नोति।
📚 कक्षा 9वीं के लिए बेस्ट कोचिंग चाहिए?
संस्कृत, हिंदी और सभी विषयों की सम्पूर्ण तैयारी अब आसान!
🎯 क्या आप कक्षा 9वीं में बेहतर मार्क्स लाना चाहते हैं?
एक्सपर्ट टीचर्स से क्लियर कॉन्सेप्ट्स, आसान नोट्स और पर्सनल अटेंशन के साथ पढ़ाई करें। आज ही एडमिशन लें और अपनी तैयारी को मजबूत बनाएं।
📞 सम्पर्क करें: 8290601516प्रश्न ५ — शुद्ध (✓) अशुद्ध (✗) चिह्न लगाना
| वाक्य | उत्तर |
|---|---|
| (क) आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुतः। | ✓ (शुद्ध — पाठ के अनुसार यंत्रों की पाठशाला विषय पर दोनों की चर्चा होती है) |
| (ख) कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति। | ✗ (अशुद्ध — कृत्रिम बुद्धि केवल मनोरंजन का उपकरण नहीं, अपितु शिक्षा-चिकित्सा-कृषि आदि अनेक क्षेत्रों में उपयोगी है) |
| (ग) अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति। | ✗ (अशुद्ध — पाठ में अथर्व चिकित्सा/यंत्र संबंधी प्रश्न पूछता है, शिक्षा के प्रश्न अथर्व द्वारा पूछे जाते हैं परन्तु ‘प्रयोग करना’ कथन सही नहीं दर्शाया गया) |
| (घ) अक्षतः चैट्बोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति। | ✗ (अशुद्ध — पाठ में ऐसा उल्लेख नहीं है) |
| (ङ) ए.आइ. डीप्-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति। | ✓ (शुद्ध — पाठ के अनुसार डीप-फेक AI का दुरुपयोग है) |
| (च) आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति। | ✗ (अशुद्ध — पाठ में आर्य ने चिकित्सा-क्षेत्र संबंधी प्रश्न पूछा है, चित्रनिर्माण का उल्लेख नहीं) |
| (छ) शिक्षकः गम्भीरतया चैट्बोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति। | ✗ (अशुद्ध — पाठ में ऐसा कोई सीधा उल्लेख नहीं है) |
(नोट: (ग), (घ), (च), (छ) में पाठ में स्पष्ट पुष्टि न होने से ये कथन “अशुद्ध” माने गए हैं — विद्यालय में शिक्षक से पुनः पुष्टि कर लें, क्योंकि कुछ उत्तर पाठ्यपुस्तक की आधिकारिक उत्तर-पुस्तिका (Answer Key) से भिन्न हो सकते हैं।)
प्रश्न ६ — चित्र पर आधारित पाँच संस्कृत वाक्य
चित्र में एक रोबोट तथा कार्यालय में कार्यरत व्यक्ति दिखाए गए हैं।
(क) अत्र एकः रोबोटः तिष्ठति। (हिन्दी: यहाँ एक रोबोट खड़ा है।)
(ख) कार्यालये जनाः संगणकेन सह कार्यं कुर्वन्ति। (हिन्दी: कार्यालय में लोग कंप्यूटर के साथ कार्य कर रहे हैं।)
(ग) एकः पुरुषः रोबोटेन सह वार्तालापं करोति। (हिन्दी: एक पुरुष रोबोट के साथ बातचीत कर रहा है।)
(घ) भित्तौ आँकड़ानां चित्राणि प्रदर्शितानि सन्ति। (हिन्दी: दीवार पर आँकड़ों (डेटा) के चित्र प्रदर्शित हैं।)
(ङ) एषः रोबोटः कृतकबुद्ध्या युक्तः अस्ति। (हिन्दी: यह रोबोट कृत्रिम बुद्धि से युक्त है।)
📚 कक्षा 9वीं के लिए बेस्ट कोचिंग चाहिए?
संस्कृत, हिंदी और सभी विषयों की सम्पूर्ण तैयारी अब आसान!
🎯 क्या आप कक्षा 9वीं में बेहतर मार्क्स लाना चाहते हैं?
एक्सपर्ट टीचर्स से क्लियर कॉन्सेप्ट्स, आसान नोट्स और पर्सनल अटेंशन के साथ पढ़ाई करें। आज ही एडमिशन लें और अपनी तैयारी को मजबूत बनाएं।
📞 सम्पर्क करें: 8290601516प्रश्न ७ — कर्तृपदम् और क्रियापदम् चुनना
| वाक्य | कर्तृपदम् | क्रियापदम् |
|---|---|---|
| (क) आर्यः संगणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत्। | आर्यः | कुर्वन् आसीत् |
| (ख) यशिका कृतकबुद्धेः उपयुक्तानाम् उपयोगान् वर्णयति। | यशिका | वर्णयति |
| (ग) शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकतां सूचयति। | शिक्षकः | सूचयति |
| (घ) अथर्वः अपि कस्यचित् रोबोटिक्-यन्त्रस्य ज्ञानं दत्तवान्। | अथर्वः | दत्तवान् |
| (ङ) वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान् विवेचयति। | वेदः | विवेचयति |
प्रश्न ८ — विशेषण और विशेष्य चुनना
| वाक्य | विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|---|
| (क) अद्यतनं संगणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति। | अद्यतनम्, अतिसक्रियम् | संगणकयन्त्रम् |
| (ख) वेदस्य गवेषणं गम्भीरम् आसीत्। | गम्भीरम् | गवेषणम् |
| (ग) यशिकायाः प्रस्तुतिः सुबोधा आसीत्। | सुबोधा | प्रस्तुतिः |
| (घ) शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टः आसीत्। | सुस्पष्टः | सन्देशः |
| (ङ) आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः आसीत्। | आधुनिकः | दृष्टिकोणः |
भाग ३ : व्याकरण सारांश (पाठ में दी गई जानकारी)
विभक्ति-प्रयोग सारांश:
- पञ्चमी विभक्तिः (अपादानकारकम्) — ‘कस्मात्?’ के उत्तर में प्रयुक्त। वियोग, कारण, अपसरण सूचित करती है। उदा. मूषकः बिडालात् बिभेति।
- षष्ठी विभक्तिः (सम्बन्धः) — ‘कस्य?’ के उत्तर में प्रयुक्त। सम्बन्ध, स्वामित्व, अंश, विषय दर्शाती है। उदा. मम मित्रम्।
- सप्तमी विभक्तिः (अधिकरणकारकम्) — ‘कस्मिन्?’ के उत्तर में प्रयुक्त। स्थान, काल, आधार बताती है। उदा. विद्यालये पठति।
बुद्धिः शब्द के पर्यायवाची (अमरकोश से): मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धिः, चित्, संविद्, प्रतिपत्, ज्ञप्तिः, चेतना, धारणावती, मेधा — ये सभी शब्द स्त्रीलिंग में हैं।
नोट: प्रश्न ४ (शब्दजाल/वर्ग-चित्र पहेली) एक दृश्य पहेली (word-search grid) है जिसे मुद्रित पुस्तक में सीधे घेरा लगाकर हल किया जाता है — इसे यहाँ पाठ रूप में हल करना उपयुक्त नहीं है। यदि आप चाहें तो मैं उसके लिए भी शब्द-सूची (जैसे कृतकबुद्धिः, डेटासेट्, गूगल-मानचित्रं, चैट्बोट्, एलेक्सा आदि) अलग से तैयार कर सकता हूँ।



