Class 10 Sanskrit Chapter 6 Question Answer
Class 10 Sanskrit Chapter 6 Question Answer
Home 9 question or answer 9 Class 10 Sanskrit Chapter 6 Question Answer

Class 10 Sanskrit Chapter 6 Question Answer

by | Aug 25, 2025 | 0 comments

Class 10 Sanskrit Chapter 6: सौहार्दं प्रकृतेः शोभा

Full NCERT Solutions, Extra Practice & Exam Prep | By Convex Classes Jaipur

अध्याय परिचय (Chapter Overview)

सौहार्दं प्रकृतेः शोभा एक संवादात्मक नाटक है जिसमें विभिन्न वन्य प्राणी आपसी मतभेदों के बीच सौहार्द और सहयोग का महत्व समझते हैं। जब कलह चरम पर होता है, तब प्रकृतिमाता का आगमन होता है और वह सभी को एकता, सह-अस्तित्व और पर्यावरणीय संतुलन का संदेश देती हैं। यह पाठ विद्यार्थियों को नैतिकता, नेतृत्व और प्रकृति के प्रति संवेदनशीलता सिखाता है।

class 10th crash course 2025-26
class 10th crash course 2025-26

Class 10 Sanskrit Chapter 6 Question Answer

प्रश्न 1: एकपदेन उत्तरं लिखत

क्रमप्रश्नउत्तर
(क)वनराजः कैः दुरवस्थां प्राप्तः?तुच्छजीवैः
(ख)कः वातावरणं कर्कशध्वनिना आकुलीकरोति?काकः
(ग)काकचेष्टः विद्यार्थी कीदृशः छात्रः मन्यते?आदर्शः
(घ)कः आत्मानं बलशाली, विशालकायः, पराक्रमी च कथयति?गजः
(ङ)बकः कीदृशान् मीनान् क्रूरतया भक्षयति?वराकान्

प्रश्न 2: पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत

क्रमप्रश्नउत्तर
(क)नि:संशयं कः कृतान्तः मन्यते?यः अपरैः वित्रस्तान् पीड्यमानान् जन्तून् सदा न रक्षति, सः नि:संशयं कृतान्तः मन्यते।
(ख)बकः वन्यजन्तूनां रक्षोपायान् कथं चिन्तयितुं कथयति?बकः शीतले जले ध्यानमग्नः स्थितप्रज्ञ इव स्थित्वा रक्षोपायान् चिन्तयितुं कथयति।
(ग)अन्ते प्रकृतिमाता प्रविश्य सर्वप्रथमं किं वदति?“भोः प्राणिनः! यूयं सर्वे एव मे सन्ततिः। कथं मिथः कलहं कुर्वन्ति?”
(घ)यदि राजा सम्यक् न भवति तदा प्रजा कथं विप्लवेत्?यदि राजा सम्यक् न भवति तदा प्रजा अकर्णधारा नौकायाः इव जलधौ विप्लवेत्।
(ङ)मयूरः कथं नृत्यमुद्रायां स्थितः भवति?मयूरः पिच्छान् उद्घाट्य नृत्यमुद्रायां स्थितः भवति।
(च)अन्ते सर्वे मिलित्वा कस्य राज्याभिषेकाय तत्पराः भवति?अन्ते सर्वे मिलित्वा उलूकस्य राज्याभिषेकाय तत्पराः भवति।
(छ)अस्मिन्नाटके कति पात्राणि सन्ति?अस्मिन्नाटके द्वादश पात्राणि सन्ति।

प्रश्न 3: रेखांकितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

रेखांकित पदप्रश्न
सिंहः वानराभ्यां स्वरक्षायाम् असमर्थः एवासीत्।सिंहः वानराभ्यां कस्याम् असमर्थः एवासीत्?
गजः वन्यपशून् तुदन्तं शुण्डेन पोथयित्वा मारयति।गजः वन्यपशून् तुदन्तं केन पोथयित्वा मारयति?
वानरः आत्मानं वनराजपदाय योग्यः मन्यते।वानरः आत्मानं कस्मै योग्यः मन्यते?
मयूरस्य नृत्यं प्रकृतेः आराधना।मयूरस्य नृत्यं कस्याः आराधना?
सर्वे प्रकृतिमातरं प्रणमन्ति।सर्वे काम् प्रणमन्ति?

प्रश्न 4: शुद्धकथनानां समक्षम् “आम्”, अशुद्धकथनानां समक्षं “न” लिखत

कथनउत्तर
सिंहः आत्मानं तुदन्तं वानरं मारयति।
का-का इति बकस्य ध्वनिः भवति।
काकपिकयोः वर्णः कृष्णः भवति।आम्
गजः लघुकायः, निर्बलः च भवति।
मयूरः बकस्य कारणात् पक्षिकुलम् अवमानितं मन्यते।
अन्योन्यसहयोगेन प्राणिनाम् लाभः जायते।आम्

प्रश्न 5: मञ्जूषातः समुचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत

मञ्जूषा: स्थितप्रज्ञः, यथासमयम्, मेध्यामध्यभक्षकः, अहिभुक्, आत्मश्लाघाहीनः, पिकः

रिक्त स्थानउत्तर
(क) काकः __________ भवति।मेध्यामध्यभक्षकः
(ख) __________ परभृत् अपि कथ्यते।पिकः
(ग) बकः अविचलः __________ इव तिष्ठति।स्थितप्रज्ञः
(घ) मयूरः __________ इति नाम्नाऽपि ज्ञायते।अहिभुक्
(ङ) उलूकः __________ पदनिर्लिप्तः चासीत्।आत्मश्लाघाहीनः
(च) सर्वेषामेव महत्त्वं विद्यते __________।यथासमयम्

प्रश्न 6: वाच्यपरिवर्तनं कृत्वा लिखत

कर्तृवाच्य वाक्यकर्मवाच्य वाक्य
त्वया सत्यं कथितम्।त्वम् सत्यं कथयसि।
सिंहः सर्वजन्तून् पृच्छति।सिंहेन सर्वजन्तवः पृच्छ्यन्ते।
काकः पिकस्य संततिं पालयति।काकेन पिकस्य संततिः पालयते।
मयूरः विधात्रा एव पक्षिराजः वनराजः वा कृतः।विधाता मयूरम् एव पक्षिराजं वनराजं वा करोति।
सर्वैः खगैः कोऽपि खगः एव वनराजः कर्तुमिष्यते स्म।सर्वे खगाः कम् अपि खगं वनराजं कर्तुम् इच्छन्ति स्म।
सर्वे मिलित्वा प्रकृतिसौन्दर्याय प्रयत्नं कुर्वन्तु।सर्वैः मिलित्वा प्रकृतिसौन्दर्याय प्रयत्नः क्रियेत।

प्रश्न 7: समासविग्रहं समस्तपदं वा लिखत

समस्तपदविग्रह
तुच्छजीवैःतुच्छैः जीवैः
वृक्षोपरिवृक्षस्य उपरि
पक्षिसम्राट्पक्षिणां सम्राट्
स्थितप्रज्ञःस्थिता प्रज्ञा यस्य सः
अपूर्वम्न पूर्वम्
व्याघ्रचित्रकौव्याघ्रः च चित्रकः च
free notes for class 10th
free notes for class 10th

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)

Q1. यह पाठ परीक्षा में क्यों महत्वपूर्ण है?

उत्तर: यह पाठ CBSE बोर्ड द्वारा निर्धारित Shemushi भाग 2 का हिस्सा है। इसमें नैतिक शिक्षा, पर्यावरणीय चेतना और संस्कृत भाषा की सुंदरता का समावेश है। इसमें से एकपदेन, व्याकरण, और दीर्घ उत्तर प्रश्न अक्सर पूछे जाते हैं।

Q2. इस पाठ का मुख्य संदेश क्या है?

उत्तर: सभी जीव प्रकृति की संतान हैं और एक-दूसरे पर निर्भर हैं। सौहार्द और सहयोग से ही प्रकृति की शोभा बनी रहती है। यह पाठ सह-अस्तित्व और पर्यावरणीय संतुलन का संदेश देता है।

Q3. क्या यह पाठ MCQ या एकपदेन प्रश्नों के लिए उपयुक्त है?

उत्तर: हाँ, इस पाठ में कई ऐसे तथ्य हैं जो एकपदेन उत्तर, रिक्तस्थान पूर्ति, और सही-गलत जैसे प्रश्नों में पूछे जाते हैं। यह बोर्ड परीक्षा की दृष्टि से अत्यंत उपयोगी है।

Q4. क्या इस पाठ में व्याकरण अभ्यास भी शामिल है?

उत्तर: बिलकुल। इसमें वाच्य परिवर्तन, समास विग्रह, रेखांकित पदों पर आधारित प्रश्न निर्माण, और मञ्जूषा से शब्द चयन जैसे अभ्यास शामिल हैं जो संस्कृत व्याकरण को मजबूत करते हैं।

Q5. अभिभावकों को इस पाठ के बारे में क्या समझना चाहिए?

उत्तर: यह पाठ बच्चों को प्रकृति के प्रति संवेदनशील बनाता है और उन्हें सहयोग, नेतृत्व और नैतिकता का महत्व सिखाता है। अभिभावक बच्चों को इस पाठ के भावार्थ को समझने में सहायता करें।

Q6. क्या Convex Classes Jaipur इस पाठ की तैयारी में मदद करता है?

उत्तर: हाँ, Convex Classes Jaipur में इस पाठ के लिए विशेष रूप से तैयार की गई worksheets, live doubt sessions और exam-focused revision modules उपलब्ध हैं। यहाँ संस्कृत को सरल और रोचक तरीके से पढ़ाया जाता है।

Class 10th Sanskrit Chapter 5 Question Answer

Class 10 Sanskrit Chapter 4 Question Answer

Class 10 Sanskrit Chapter 3 Question Answer

NIOS Admission 2026

Difference Between JEE Main and JEE Advanced | Complete Guide for Students

Search

Recent Blogs