Class 9th Sanskrit Chapter 5 Hindi Translation
Class 9th Sanskrit Chapter 5 Hindi Translation (भ्रान्तो बालः)
Home 9 question or answer 9 Class 9th Sanskrit Chapter 5 Hindi Translation (भ्रान्तो बालः)

Class 9th Sanskrit Chapter 5 Hindi Translation (भ्रान्तो बालः)

by | Aug 2, 2025 | 0 comments

परिचय

इस पाठ में हम एक ऐसे बालक की कथा पढ़ते हैं, जो खेल-कूद के मोह में विद्यालय पहुँचता है और फिर अपने निर्णय पर पछताता है। पाठ हमें समय प्रबंधन और कर्तव्यनिष्ठा का महत्व सिखाता है।

Cbse Model Sample 2025-26

class 10th youtube channel
class 10th youtube channel

पाठ मूल एवं हिंदी अनुवाद

अनुच्छेद 1

संस्कृत

एकदा बालः पाठशालां प्रति गच्छन् क्रीडां कर्तुम् इच्छति। मार्गे स अनेकवारं चिन्तयति– “यदि शीघ्रं विद्यालयं न गच्छामि तर्हि मित्रैः सह क्रीडे समयं लभ्यते।”

हिंदी अनुवाद एक दिन बालक विद्यालय की ओर जाते हुए खेल-कूद करना चाहता है। मार्ग में वह बार-बार सोचता, “यदि मैं जल्दी स्कूल नहीं पहुँचा, तो मित्रों के साथ खेलने का समय मिल जाएगा।”

अनुच्छेद 2

संस्कृत

किन्तु मार्गे स मित्रान् न पश्यति, ये पाठशालां प्रति गताः सन्ति।

हिंदी अनुवाद किन्तु रास्ते में उसे वे मित्र नहीं मिलते जो पहले ही स्कूल पहुँच चुके हैं।

अनुच्छेद 3

संस्कृत

स समीपवर्ती वृक्षान्तरे उपविश्य विश्रान्तिं अर्चयन् निद्रालुना सुप्तः स्वप्ने पशुभिः सह संचारम् अनुभवति।

हिंदी अनुवाद वह पास के वृक्ष के नीचे बैठकर आराम करने लगता है और नींद में जानवरों के साथ दौड़-भाग करता है।

अनुच्छेद 4

संस्कृत

स्वप्ने तस्य शेर-भालूनिव रूपेण आगच्छतः। स तौ पश्यन् भीतः चकितः कातरचेष्टया धावतः चक्रे।

हिंदी अनुवाद स्वप्न में शेर और भालू का रूप आता है; वह डरकर आश्चर्यचकित हो जाता है और ज़ोर-ज़ोर से भागता है।

अनुच्छेद 5

संस्कृत

जाग्रत्परे स चिन्तयति– “मम माता–पितरौ गुरवश्च अध्ययनशीलाः सन्ति। मम मित्राणि अपि समये विद्यालयं आगच्छन्ति। अहं क्रीडामात्रस्य मोहात् पाठशालां विलम्बयामि।” ततः स शीघ्रं पाठशालां प्रति प्रस्थितः। समये आगत्य कक्षायां उपवेशन् स्वाध्यायाय समर्पितः अभवत्।

हिंदी अनुवाद जगने पर वह सोचता है– “मेरे माता-पिता और शिक्षक अध्ययनशील हैं; मेरे मित्र भी समय पर स्कूल आते हैं; मैं केवल खेल-कूद के मोह में पाठशालां विलम्ब करता हूँ।” तब वह तुरंत विद्यालय की ओर चला जाता है। समय पर पहुँचकर कक्षा में बैठकर अध्ययन में समर्पित हो जाता है।

प्रमुख शब्दार्थ एवं व्याकरणिक टिप्स

संस्कृत शब्दअर्थशब्द प्रकारव्याकरणिक टिप्पणी
एकदाएक बारअव्ययकालबोधक
बालःबालकपुल्लिङ्ग संज्ञाप्रथमा एकवचन
पाठशालांविद्यालयस्त्रीलिङ्ग संज्ञाद्वितीया एकवचन
क्रीडांखेल-कूदस्त्रीलिङ्ग संज्ञाद्वितीया एकवचन
इच्छतिचाहता हैलट्-लकार क्रियातृतीया पुरुष, एकवचन
विलम्ब्यविलंब करकेकृत्-प्रत्यय (क्रियाविशेषण)विधिपूर्वक क्रिया सूचक
सुप्तःसोया हुआकृत्-प्रत्यय (Part.)लिङ्गः पुल्लिङ्ग, एकवचन, कर्त्री विभक्ति
स्वप्नेस्वप्न मेंअव्ययकारक–अधिकरण सूचक
शेर-भालूनिवशेर और भालू के समानसमास (तद्धित)विशेषण
प्रस्थितःप्रस्थान कियाकृत्-प्रत्यय (Part.)कर्तृ विभक्ति, एकवचन
समर्पितःसमर्पित हुआकृत्-प्रत्यय (Part.)कर्त्री विभक्ति, पुरुषानुसार रूप परिवर्तन

अन्य व्याकरणिक बिंदु

  • लट्-लकार: इच्छति, चिन्तयति, विलम्बयामि इत्यादि वर्तमान समय दर्शाते हैं।
  • कृत्-प्रत्यय: उपविश्य, अर्चयन्, सुप्तः, प्रस्थितः, समर्पितः – क्रियाओं के परिणाम या अवस्था सूचित करते हैं।
  • समास: शेर-भालूनिव में ‘शेर + भालू + इव’ तद्धित समास।
  • विभक्ति: पाठशालां (द्वितीया), बालः (प्रथमा), मित्रैः (तृतीया)।
class 10th whatspp channel for free
class 10th whatspp channel for free

निष्कर्ष

खेल-कूद का आनंद जीवन में आवश्यक है, परन्तु उसे निर्धारित समय में सीमित रखना चाहिए। अस्थायी विलास हमें कर्तव्यों से भटका देता है और पश्चाताप उत्पन्न कराता है। यदि हम समयनिष्ठा के साथ अपने कार्यों को पूर्ण करें, तो दीर्घकालिक सफलता अवश्य मिलेगी।

Class 9th Sanskrit Chapter 4 Hindi Translation

Class 9th Sanskrit Chapter 3 Hindi Translation

Class 9th Sanskrit Chapter 2 Hindi Translation

Class 10th Hindi Sample Paper

Class 10th Hindi Chapter 3 Question Answer

Search

Recent Blogs